«Ես արդեն 16 ամիս է, ինչ ծառայում եմ բանակում» , – սա իրական կլիներ, եթե բախտս բերեր ու ունենայի լավ տեսողություն: Բախտս չի բերել, աչքերս լավ չեն տեսնում: Բանակում չեմ ծառայում:
Թե՞ բախտս բերել է, թքած, որ մի քանի բան էլ պակաս եմ տեսնում: Չէ՞ որ ես կարող էի լինել 191-րդը, չգիտեմ որերորդ «ինքնասպանվածը»:

Մի անգամ դպրոցում ընկերներիցս մեկն ասաց` ես բանակում չեմ ծառայի: «Իսկ ո՞վ է պաշտպանելու մորդ ու քույրերիդ» ,- հարցրեց ուսուցիչներից մեկը: Այդ հարցը մեխվել էր ուղեղիս մեջ: Այդ օրվանից սպասում էի, որ կգա այդ օրը, ու ես էլ կգնայի մորս ու քույրերիս պաշտպանելու: Ու երբ իմացա, որ այդ օրը չի գալու ինձ համար մի տեսակ հպարտության «անկում» ունեցա, մի տեսակ ինձ մեղավոր էի զգում մորս, ընտանիքիս ու այն ընկերներիս մոտ, ովքեր գնում էին ծառայելու: Միգուցե այդ օրվան սպասել էին նաև այն տղաները, ովքեր մեռան, բայց ոչ իրենց մոր կյանքն ու հայրենիքը պաշտպանելու համար: Իսկ եթե գար այդ օրը ինձ համար, միգուցե մայրս էլ դառնար այն սևազգեստ կանանցից մեկը, ովքեր ամեն հինգշաբթի հավաքվում են Կառավարության շենքի մոտ` մեր կառավարիչներից պահանջելով մի քիչ արդարություն բանակում ոչ մարտական պայմաններում սպանված իրենց զավակների գործերի քննության մեջ:
Read the rest of this entry »

My first time in Turkey changed my perception of happenings in Turkey totally. Even though it might be not quite objective to try to comprehend Turkey based only on impressions from Istanbul and Ankara, I was amazed to find it so liberal and European-like! Another thing – I am truly astonished to find so many similarities between our cultures and my “native” dialect. Turkish people – just as Armenians – appeared to be exceptionally friendly, incredibly entrepreneurial, but at the same time somehow reserved, distrustful, and sad. Maybe it’s only my own subjective perception, but despite all the jolly looking crowds walking along the Istiklal and the recent economic achievements of the country, Turkey seems to be full of sadness and fear. I used to think that we – Armenians – have been and still are the victims of Turkish government and nationalistic policies. Now I believe that Turkish people too are among the victims of their own government!

Then I discovered Hrant Dink! Quite differently than I knew him from the other side of the border! I used to think of him as an incredibly smart and brave Armenian-Turkish journalist, who fought for truth till the end. But in Turkey I came to know him as someone who shaped a new era  – an era of culture of truth! Pro-government officials and opposition, NGOs and just ordinary people – everyone we met in Turkey divided time in two: before Hrant Dink and after Hrant Dink!

I was lost in Istanbul. The city that I wholeheartedly love – the majestic multicultural architectural heritage, colorful streets, its warm and friendly people… the city that I hate for all the crimes it hosted… for all the violence it silently witnessed. I am lost.
Read the rest of this entry »

I fondly remember Independence Days of past.  The July 4th variety, that is.

As I was growing up, July 4 in the U.S. was always a day of fireworks, barbecues and family gatherings.  But the highlight of the day was the parade down main street. Every town and city would have one, and each would be festive.  There would be firetrucks and high school marching bands.  Kids with balloons, eating hot dogs and sharing cotton candy.  Veterans and their grandchildren with small American flags. Pretty girls waving from classic convertibles.  It was a celebration.  It was solemn.  It was fun.

Today, on September 21, I have watched my tenth Independence Day parade in Armenia.  And once again, no firetrucks, no marching bands, no kids and no flags. The event was comprised solely of the Armed Forces of Armenia – marching, saluting, standing in formation, and responding to commands by the president and defense minister of the republic.  We had some nice military hardware on display too.  And no pretty girls, just grumpy post-Soviet middle-aged men.  It was more reminiscent of North Korea than North Carolina.

I guess you could still call this a celebration.  I don’t think it was solemn, rather it felt staid.  But it was most definitely not fun.

Մենք հանդիպել ենք շատ վաղուց, երբ դեռ չէինք ծնվել /”Տարեկանի արտում”-ի պես` իմաստուն ու հոգնած հոգիների աշխարհում/: Ու երեւի թե երկար զրուցել էինք, բայց դա իսկապես շատ էր վաղուց … հետո ես լույս աշխարհ եկա: ԼՈՒՅՍ աշխարհ` առանց լույսի, առանց հոսանք` տաք ու բարի: Իրականում ոչինչ էլ չեմ հիշում` ոչ մութը, ոչ ցուրտը, ոչ սեւն ու սպիտակը… հիշում եմ մենակ անափ սպասումը, լույսի-ջրի-լուրի, կռվի-վերքի սպասումը, երգով սպասումը…  մեծերը տխուր էին` իրենց սպասումն էլ էր մեծ, իսկ ես ամեն գիշեր սպասում էի մոմի լույսին, որ առաստաղից կախված ջահի դողացող ստվերը մեծ սարդ հիշեցներ ու վախից կուչ գայի հայրիկի թեւի տակ:

Ու վստահ էի, որ հենց դրա համար էր առաստաղից կախված այդ հսկա իրը` ոչ թե որ լույս տար, այլ որ մոմի լույսով դողդղացող սարդ պատկերեր ինձ համար: Ու չգիտես ինչու` միշտ ձմեռ եմ հիշում, վառարան, կրակ, սիրված գրքերի, իմ մանկական նկարների մոխրացող էջեր, մի շունչ տաքություն ու ծնողներիս խենթ հնարքներից, քույրերիս ստեղծած թղթե խաղերից բխող հիացմունք ու անվերջ սպասում…Քիչ ավելի ուշ ծնվեց նաեւ նա, ում հետ զրուցել էի շատ ու շա~տ երկար, երբ դեռ այստեղ չէինք… հստակ չեմ հիշում` ինչ էինք մտմտում, բայց գիտեմ հաստատ` երգում էինք ու երազում, թե ինչ պայծառ ենք այստեղ ապրելու` միասին, զվարթ,ամենախելառ ընկեների պես:

Read the rest of this entry »

Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանից Սփյուռքի «մայրաքաղաք» Բեյրութ օդային տարածությունը ազգային փոխադրող «Արմավիայի» օդանավերը հաղթահարում են մեկուկես ժամում: «Արմավիայի» թռիչքացուցակում Բեյրութը ամենակարճ թռիչքներից է, սակայն այս օրերին՝ նաև ամենաթանկերից:

Այսօր եթե որևէ մեկը պատրաստվում է ճանապարհորդել դեպի Լիբանան, ապա պետք է Երևան-Բեյրութ-Երևան հետադարձ թռիչքի համար վճարի 266 հազար դրամ (720 ԱՄՆ դոլար) «էկոնոմ» կարգի համար և հույս ունենալ, որ «սպասողների» ցուցակում տեղ կբացվի: Հասկանալի է, որ «բիզնես» կարգը շատ ավելի թանկ է: Որպեսզի հասկանալի լինի, թե 266 հազար դրամն ինչ գին է, պետք է համեմատել այլ ուղղությունների հետ: Այսպես, Երևան-Մոսկվա-Նյու Յորք-Մոսկվա-Երևան թռիչքը, որը տևում է 25 ժամ, երբեմն կարելի է գնել մոտավորապես 266 հազար դրամով:

Օդանավի տոմսեր վաճառող մայրաքաղաքի մի քանի կետերում շրջայցից պարզվում է, որ ողջ ամառվա ընթացքում գրեթե անհնար է Բեյրութ թռչել (հետադարձով) գոնե 200 հազար դրամով (540 ԱՄՆ դոլար), որը համարվում է տվյալ ուղղության մեկնարկային գինը: Նկատենք, որ անգամ 200 հազար դրամն է չափից բարձր գին, եթե հաշվի ենք առնում, որ ժամանակին Երևան-Բեյրութ-Երևան տոմսն արժեցել է մինչև 140 հազար դրամ (380 ԱՄՆ դոլար):
Read the rest of this entry »

Each time I meet with a group of Turkish journalists (and that happens about three times a year thanks to the Hrant Dink Foundation usually) I am amazed at the things which amaze them.

I talk about Kemal Ataturk, about history and politics, about security, about genocide recognition, about history, about the ability of a government to reject one’s own alphabet but not a crime of indescribable scale, about neighbors living with open borders regardless of how open borders affect economics and other realities. I talk about all these major, universal, overarching, historic and political issues. What do they ask? They ask about my grandmother.

Each time I’m amazed and each time I forget. It’s not because I have a lousy memory. I do, more and more…. But that’s not the problem. The reason I forget is that I try very hard, very very hard, to de-personalize the discussion. I try very hard not to focus on lost childhoods, lost parents, not normal (not abnormal, just plain NOT normal) childhoods and adolescences, about indescribably cruel and tortuous parent-child relationships and their affect on succeeding generations. I try to talk only about the inescapable complexities of unresolved political and historical events. I try to describe the inescapable siege mentality that is the outcome of closed borders in the 21st century. I try to explain that we – the rational, caring, thoughtful, honest, pragmatic, humanist, philosophical, just-minded – are ready to move forward believing that time will bring justice, but will not be coerced by someone in Ankara imposing a politically-expedient acknowledgement of so-called objective history, as if what international scholars have studied these decades is not objective or scholarly.
Read the rest of this entry »

Ազգային վիճակագրական ծառայությունը ամեն տարվա սկզբին հրապարակում է «Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակը» վերնագրված տեղեկագիրը: Եթե ուզում եք շարունակել գոնե այնքան երջանիկ լինել, ինչքան ներկայում եք, մի՛ կարդացեք այն: Ու դադարե՛ք կարդալ տողերս: Ինչո՞ւ.

Համաձայն վերոնշյալ հրապարակման, 2010-ին Հայաստանի բնակչությունը կազմել է 3.26 մլն. մարդ՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 13 հազար մարդով: Նույն տարում ծնվածների և մահացածների տարբերությունը եղել է 17 հազար մարդ: Մինչդեռ համաձայն Հայաստանի միգրացիոն գործակալության, 2010-ի ընթացքում Հայաստանից մեկնողների թիվը գերազանցել է ժամանողների թիվը 30 հազարով:

Ակնհայտ է, որ բնակչության թվի հաշվարկներում Ազգային վիճակագրական ծառայությունը միգրացիոն մնացորդի մասով ամենևին էլ ա՛յս թիվը չի օգտագործում: Հակառակ դեպքում,  հրապարակված 13 հազար աճի փոխարեն կունենայինք նվազում նույն 13 հազարով: Պատճառը հաշվարկներում ոստիկանության տրամադրած մոտ -4,000 թվի օգտագործումն է 2010-ի դեպքում, որը ստացվում է ձև թիվ 19 և 20 հաշվառման կտրոնների հիման վրա: Փաստորեն, միգրացիոն մնացորդի մեջ հաշվարկվում են միայն այն մարդիկ, ովքեր ներառվում կամ դուրս են գալիս հաշվառումից:

Read the rest of this entry »

Գիշերը կինս վատ զգաց: Բավական ուժեղ ցավեր էին ու մտածեցինք, որ կույր աղիքն է (միանգամից ասեմ`վերջում պարզվեց`ուղղակի մրսել էինք), դրա համար գտա հիվանդանոցի համարը, զանգեցի, հայտնեցի, որ գալիս ենք (երևի կարելի էր միանգամից գնալ, բայց սա իմ առաջին նմանատիպ փորձն էր):

Առավոտյան ժամը վեցն էր: Մոտեցա ընդունարան, որպեսզի հայտնեմ, որ եկել ենք: Ընդունարանի պատասխանատու կինը ծխելով վերցրեց հեռախոսը ու սկսեց խոսել երևի բժիշկի հետ: «Լսի’, չկարողացա ցանկությունդ կատարել: Էն, որ ասեցի զանգել ասել են կարող ա գան, փաստորեն իսկականից եկան»: Եթե պայմանները չլինեին դրամատիկ, ես մի երեք-չորս րոպե կանցկացնեի կենտրոնացած ծիծաղելով, բայց…չափազանց շփոթված էի, որ այդ պահին ծաղրեմ այդ կնոջը:

Մեզ տարան ուլտրաձայնային հետազոտման` սոնոգրաֆիայի, ու մի 20 րոպե սկան էին անում` տեսնելու, թե ինչումն է խնդիրը: Քնաթաթախ բժիշկը մոտ 20 հարց տվեց ախտանիշների մասին: Զգացվում էր, որ ոչ մի խնդիր չի գտնում ու դրանից զայրանում է: Ընթացքում մի բժիշկ էլ եկավ` էլի քնաթաթախ: Տվեց նույն 20 հարցերը` նույն հերթականությամբ ու տոնայնությամբ:
Read the rest of this entry »

I had a very interesting conversation today over lunch. A friend of mine and I were discussing the idea that Armenians throughout our history never had a vigilante who stood up for the oppressed people. We had uprisings and rebellions against foreign domination, we had epical heroes that revolted against the tormenters but somebody who would stand up against an Armenian tyrant, our own version of Robin Hood or Batman or the NYC Guardian Angels, this never happened.

There are so many stories in today’s Armenia where a village would be left without irrigation water and basically without food because a local oligarch would cut off the water from the source and would not let anybody to use it since on the other end was his vineyard that needed to stay dry and a whole village would just adjust and choose to leave for Russia or elsewhere instead of a fight. Yerevan’s public transportation is an everyday example how easy we adjust to discomfort and humiliation with no Batman in sight.
Read the rest of this entry »

Have they always come back-to-back like this, one just a couple of weeks after the other? I guess so. But I’ve just made the link this year.

This year, just a few days before Mother’s Day, Civilitas is holding a public forum featuring a group of Turkish scholars and activists, including two who are writing about the heart-wrenching, eye-opening, politically and psychologically explosive topic of “The Grandchildren” – the generation in Turkey that is just now finding out from their aging grandparents that they indeed have Armenian blood.  These are the grandparents who, during the 1915 deportations, were left behind as children and who married or were married off to Turks, Kurds and others and who adapted.  Lived, even loved and gave life, only at the end of it to find out that memories don’t die, indeed shouldn’t die, and they passed on to their unsuspecting grandchildren a secret that shakes one’s being – you are not who you thought you were. You are one of the Armenians about whom the Turkish government continues to lie.

My grandmother might have been one of those, except that she was taken away. She lived, she loved too, it seems, but then was bought (yes, bought, not brought, but bought) by a man who was to become my grandfather — an Armenian merchant who had lost his own first family. Had that not happened, neither my mother nor I would have come to be.
Read the rest of this entry »