Մուրադ Բելգե. «Գրքի կարևորությունն անգնահատելի է, քանի որ օրաթերթերը, բացի Միլիյեթից, նույնիսկ մեկ տող չեն գրել դրա մասին»։
Թուրքիայի համար այդ թիվն ապշեցուցիչ էր:
Օսմանյան Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարին պատկանող և երկար ժամանակ թաքցված փաստաթղթի համաձայն պետական ժողովրդագրական ցուցանիշների փաստաթղթերից 1915-1916 թթ. անհետացել է 972 հազար հայ:
Թուրքիայում ցանկացած քննարկում այն մասին, թե ինչ է տեղի ունեցել օսմանյան հայերի հետ, կարող է մեծ ցասման ալիք բարձրացնել հասարակության մեջ: Բայց հայերի թիվը մնում էր անհայտ, մինչև այն չհրատարակվեց մի գրքում հունվարին: Օրաթերթերն ընդհանարապես չէին խոսում այդ մասին: Հեռուստատեսային ծրագրերը չէին քննարկում այդ հարցը:
«Ոչինչ, ոչ մի խոսք», ասում է Մուրաթ Բարդաքչին` ազգությամբ թուրք գրքի հեղինակը:
Լռությունը կարող է միայն մեկ բան նշանակել, ինչպես նա է ասում. «Իմ արձանագրած թվերն ահռելի են, և միգուցե մարդիկ դեռ պատրաստ չեն խոսել այդ մասին»:
Տարիներ շարունակ թուրքերից շատերը ոչինչ չգիտեին 1915-1918 թթ. հայերի ցեղասպանության մասին, այն դեպքում, երբ Օսմանյան Կայսրության կողմից ավելի քան մեկ միլիոն հայեր անողոքաբար սպանդի են ենթարկվել: Թուրքիան փակի տակ է պահում իր անցյալի ամենանողկալի էջերը` Խորհրդային Միության ոճով թույլ չտալով այդ մասին ոչ մի հիշատակում դասագրքերի և պետական հրապարակումների մեջ և ժխտման ագրեսիվ արշավ տանելով:
Բայց վերջին տասնամյակի ընթացքում, քաղաքացիական հասարակության զարգացմանը զուգահեռ, թուրք հասարակության մի ստվար զանգված կասկածի տակ է առնում իրադարձությունների պետական մեկնաբանությունը: Դեկտեմբերին մի խումբ մտավորականներ ակցիա կազմակերպեցին` ներողություն հայցելով զանգվածային կոտորածների փաստը չընդունելու համար: Մոտ 29 000 մարդ ստորագրեցին դրա տակ:
Իր «Թալեաթ Փաշայի անհայտ փաստաթղթերը» գրքով պարոն Բարդաքչին ակամայից դարձել է այս զարգացման մի մասը: Գիրքը ժամանակին Թալեաթ Փաշային` հայերի զանգվածային տեղահանման հիմնական կազմակերպիչներից մեկին պատկանող փաստաթղթերի և արձանագրությունների հավաքածու է:
Թալեաթի այրու` Հայրիեի կողմից պարոն Բարդաքչիին տրված փաստաթղթերը ներառում են բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ փաստաթղթեր: Մինչ 1915 թ. Օսմանյան կայսրությունում բնակվում էին 1 256 000 հայեր: 2 տարի անց թիվը նվազեց 284 157-ի:
Շարքային մարդկանց համար սա կարող է ընդամենը տխուր վիճակագրություն թվալ: Բայց խնդրին տեղյակ մարդիկ հասկանում են, թե որքան աղաղակող են այս թվերը: Թուրքիան երբեք չի խոսել տեղահանվածների կամ զոհերի թվի մասին: Կիրակի օրը Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարը զգուշացրեց նախագահ Օբամային, որ նա պիտի վերանայի հարաբերությունները, եթե ճանաչի հայերի ցեղասպանությունը մինչև հաջորդ ամսվա իր այցը Թուրքիա:
Թուրքական վարկածը հետևյալն է. Օսմանյան Կայսրության անկումը աղետալի էր, և մահացածները այդ քաոսի զոհերն էին:  
Պարոն Բարդաքչին այդ վարկածի կողմնակիցն է և պնդում է, որ այդ թվերը մահացածների թիվը չեն, այլ ընդամենը ցույց են տալիս հայկական բնակչության թվի անկումը տեղահանումից հետո: Նա դեմ է այն պնդումներին, թե տեղի ունեցածը ցեղասպանություն էր և կարծում է, որ Թուրքիան ստիպված էր քայլեր ձեռնարկել հայերի դեմ, որովհետև նրանք բացեիբաց աջակցում էին Ռուսաստանին Թուրքիայի դեմ տարվող պատերազմում:
«Դա նացիստական քաղաքականություն կամ ցեղասպանություն չէր», ասում է նա: «Շատ մութ շրջան էր: Շատ դժվար որոշում էր: Բայց արտաքսումը մի շարք արյունալի իրադարձությունների հետևանք էր: Կառավարության համար հայերին արտաքսելն անհրաժեշտություն էր»:
Այս փաստարկը հերքում են շատ գիտնականներ, ովքեր կարծում են, որ փոքրաքանակ հայ ապստամբները մեծ վտանգ չէին ներկայացնում Օսմանյան Կայսրության համար և որ իրականում այդ քաղաքականությունն ավելի շատ այն համոզման արդյունքն էր, որ հայերը, քրիստոնյա լինելով, վստահելի չէին և հետևաբար խնդրահարույց էին:
Պատմաբան Հիլմար Կայզերը, որը հայերի ցեղասպանության գիտակ է, ասում է, որ գրքում զետեղված արձանագրությունները Օսմանյան Կայսրության իսկ կողմից տրամադրված ապացույցն են այն բանի, որ պետությունը իրականացրել է հայերին բնաջնջելու հաշվարկված քաղաքականություն: «Մենք տեսնում ենք թվերի մասին ապացույցներ` զետեղված մեկ փաստաթղթում», ասում է նա: «Դա նման է գլխին ստացված հարվածի»:
Պարոն Կայզերը 1915-ից առաջ և հետո ընկած շրջանի հայկական բնակչության քանակի մասին արձանագրությունները  համարում է «մահվան արձանագրություններ»:
«Այլ կերպ չի կարելի դիտարկել այս փաստաթուղթը», ասում է նա։ «Հնարավոր չէ հենց այնպես թաքցնել մեկ միլիոն մարդ»:
Այլ վերլուծաբանների կարծիքով այս թիվը մեծ հավելում էր պատմական արձանագրություններին, բայց այն նորություն չէր:
«Սա ներկայացնում է այն, ինչ մենք արդեն գիտենք»,  ասում է Դոնալդ Բլոքսամը՝ «Ցեղասպանության մեծ խաղը. իմպերիալիզմ, ազգայնականություն և Օսմանյան Կայսրության հայերի կործանումը» գրքի հեղինակը:
Պարոն Բարդաքչին պատմաբան է, որ սովորել է թուրքական ձեռագրերը կարդալ իր տատիկից` կարողանալով հասկանալ Թուրքիայի գրված անցյալը, մի բան որ թուրքերից շատ քչերն են կարողանում անել: Նրա պապը և Թալեաթ փաշան նույն քաղաքական կուսակցությունից էին, և նրա ընտանիքը ճանաչում էր Թուրքիայի հիմնադիրներից շատերին:
«Մենք մեծ գրադարան ունեինք տանը», ասում է նա։ «Միշտ խոսում էին պատմության և անցյալի մասին»:
Չնայած հստակ է, որ նա ուզում էր, որ այդ թվերը հայտնի դառնան, այնուամենայնիվ նա համառորեն հրաժարվում է մեկնաբանել դրանք: Գրքում նա վերլուծություն չի առաջարկում, և Թալեաթի այրու հետ հարցազրույցից ու փաստաթղթերից բացի, գրքում այլ տեքստ չկա:
«Ես չէի ցանկանում միջամտել և մեկնաբանել», ասում է նա։ «Թող ընթերցողն ինքը որոշի»:
Նրա համոզմամբ դրա լավագույն միջոցը սառը և ստույգ փաստեր օգտագործելն է, որոնք զերծ կլինեն տարիներ շարունակ այս խնդրին ուղեկցող զգացմունքային հռետորությունից:
«Համոզված եմ, որ մենք փաստաթղթերի կարիք ունենք Թուրքիայում», ասում է նա։ «Դա ամենակարևորն է»:  
Սակայն Թուրքիայի հասարակության որոշ հետազոտողների կարծիքով լռությունն ավելի ընդգծում է, թե որքան մեծ տաբու է դեռևս այդ թեման: «Գրքի կարևորությունը ակնհայտ է, քանի որ բացի Միլիյեթից որևէ օրաթերթ գոնե մեկ տող չի գրել այդ մասին», ասում է թուրք գիտնական, Սիվիլիթաս հիմնադրամի պատվավոր խորհրդի անդամ Մուրադ Բելգեն :
Այդուհանդերձ այս գրքի հրատարակումը Թուրքիայի ժողովրդավարական հասունության չափանիշ է: Պարոն Բարդաքչին ասում է, որ նա պահել էր այդ փաստաթղթերը մոտ 27 տարի, որովհետև սպասում էր այն պահին, որ այդ գրքի հրապարակումը խուճապ չէր առաջացնի հասարակության մեջ:
«Եթե ես այս գիրքը հրատարակեի 10 տարի առաջ, ինձ դավաճան կհամարեին», ասում է պարոն Բարդաքչին:
«Մենտալիտետը փոխվել է», ավելացնում է նա։