«Թուրքիայի և Հայաստանի միջև ընթացող գործընթացը ոչ թե հաշտեցում է, այլ կարգավորում: Հաշտեցումը շատ ավելի երկար ժամանակ պահանջող գործընթաց է»:

Այս խոսքերը պատկանում են ամերիկահայ մի վերլուծաբանի, որոնք հնչեցին Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի և Ստամբուլի մշակույթի համալսարանին կից Գլոբալ քաղաքական միտումների կենտրոնի ջանքերով Երևանում կազմակերպված հանդիպմանը:

Զարմանալի չէ, որ ռեստորաններում կարելի է հանդիպել մանթըից մինչև տոլմա ճաշատեսակների: Հայերենում կան նաև մի շարք բառեր, որոնք գործածական են թուրքերենում:

Նմանություններից ավելի շատ ընդհանրություններն են: Հավանաբար դրանցից ամենակարևորը Աղրը Դաղըն է: Աղրը Դաղըն, որին հայերը Արարատ են անվանում, սրբազան նշանակություն ունի: Աղրը Դաղըի փառահեղ ստվերում փռված Երևանի ամեն անկյունում աչք է զարնում հայերի` Թուրքիայի կամ ավելի ճիշտ Անատոլիայի հողերի նկատմամբ տածած կարոտը:

Իսկ «հայտնի» հարցերը, որոնք ստվերում են սահմանի մյուս կողմում առկա բոլոր այս նմանություններն ու արդարացնում ամերիկահայ վերլուծաբանի արտաբերած նախադասությունը …

«Ցեղասպանության» հարցը

Այսինքն` 1915-ի իրադարձությունները… Այս իրադարձությունների շուրջ, որոնց հայերը «ցեղասպանություն» են անվանում, իսկ թուրքերը` «տեղահանություն», հեշտ չէ լուծման և համաձայնության հասնել:

Հայաստանում հարցը շատ զգայուն է: Նույնիսկ ավելի զգայուն, քան ենթադրում են ոմանք:

Մի կողմից քննադատվում է Թուրքիան` սեփական պատմության և անցյալի հետ հաշվի չնստելու համար, մյուս կողմից էլ Հայաստանում հարցի քննարկումը տաբու է:

«Հայկական թեզեր» արտահայտությունը Հայաստանում բոլորի կողմից` ամենաչափավորից մինչև ամենածայրահեղականը, հանդիպում է հակազդեցության. անմիջապես ասում են. «Թեզ-մեզ չկա: Ցեղասպանությունը իրողություն է: Դուրս եկեք փողոց: Չեք գտնի մի հայի, ում նախնիներն իրենց վրա զգացած չլինեն ցեղասպանության ազդեցությունը»:

Իսկ մյուս սպանվածնե՞րը

Հայաստանում մի շարք մարդիկ ընդունում են, որ 20-րդ դարի սկզբին Անատոլիայում բացի հայերից սպանվել են նաև այլազգիներ:

Այդ տեսակետի համաձայն` հայկական ջոկատներն, ի պատասխան իրենց դեմ իրականացված բռնությունների, «վրեժ» են լուծել` գործելով «սպանություններ»: Այսինքն` դա «ինքնապաշտպանություն» է եղել:

Նույնիսկ չեն ասում, որ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Ռուսաստանի աջակցությամբ հայերը ոտքի էին ելել` Օսմանյան կայսրության տարածքում անկախ պետություն հիմնելու նպատակով:

Իսկ «Ցեղասպանության թանգարանում» հայկական ջոկատները պատկերող միայն մեկ լուսանկար կա:

Թանգարանի ներկայացուցիչները դա բացատրում են նրանով, որ չեն կարողանում  Թուրքիայից փաստաթղթեր ստանալ, սակայն, միևնույն ժամանակ ասում են, որ նման հարցով չեն էլ դիմել:

Պատմական հանձնաժողով

Այս պայմաններում Անկարայի և Երևանի միջև ստորագրված արձանագրություններում ամենաշատ հարցերը կապված են Թուրքիայի համար հավանաբար ամենակարևոր դրույթը համարվող պատմական հանձնաժողովի ձևավորման հետ:

Թուրքիան ավելի վաղ «ցեղասպանության» պնդումներն ուսումնասիրելու համար առաջարկել էր ստեղծել մի հանձնաժողով և հայտարարել, որ բացելու է արխիվները:

Ցյուրիխում ստորագրված և սահմանների բացում նախատեսող արձանագրություններում խոսքը պատմական հարցերով զբաղվող ենթահանձնաժողովի ձևավորման մասին է:

Թուրքիայի համար դա նշանակում է, ի վերջո, սեղանին դնել «ցեղասպանության» պնդումները:

Սակայն Երևանում պատկերը լիովին այլ է:

Պաշտոնատար անձինք հայտարարում են, թե ներկա փուլում հարկ չկա քննարկել այդ հարցը և հանձնաժողովի ձևավորումը թողնում են հետագային:

Թեմային մոտիկից ծանոթ վերլուծաբաններն ասում են, որ հանձնաժողովը չի քննարկելու «ցեղասպանության» եղելիության հարցը, և հանձնաժողովի օրակարգն ու քննարկելիք թեմաները առաջնորդվելու են «ցեղասպանություն եղել է» հիմքով:

Իսկ պատմաբանները նշում են, թե հանձնաժողովի անդամակցության չափորոշիչները ոչ ոքի հայտնի չեն: Որևէ մեկն էլ նպատակ չունի առաջարկության դեպքում ներառվել հանձնաժողովի աշխատանքներում:

Վստահության ձևավորումը

Երկու երկրների հասարակությունների միջև առկա նմանություններին հակառակ` պատմական արմատներ ունեցող անվստահությունն ակնհայտ է:

Սահմանի բացումը և երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը կարող է միայն մեկ քայլ լինել երկու հասարակությունների միջև կարգավորման ճանապարհին:

Իսկ երբ շարունակվում են դիվանագիտական կորպուսի և կառավարության ներկայացուցիչների բանակցությունները, պարզ է, որ երկու հանրույթների միջև վստահության մթնոլորտի ձևավորումը չի կարող առնչվել արձանագրությունների հետ կապված ժամանակացույցի հետ: