Թուրքիայում անօրինական բնակություն հաստատած հայաստանցիների 94%-ը կանայք են: Ցանկացած ճգնաժամի ժամանակ քաղաքական գործիչները սպառնում են նրանց ուղարկել ետ` Հայաստան:

Թուրք հանրությունն առաջին անգամ նրանց մասին իմացավ 2000 թվականին, երբ այդ ժամանակվա վարչապետ Թանսու Չիլլերը հակազդում էր ԱՄՆ-ի Կոնգրեսում «Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ բանաձևին»: Իսկ վերջերս վարչապետ Թայիփ Էրդողանը սպառնաց` ասելով. «Թուրքիայում 40 հազար անօրինական բնակվող հայաստանցի կա: Մենք նրանց ետ չենք ուղարկում: Սակայն եթե հարկ լինի, ետ կուղարկենք: Բայց դա մարդկային չենք համարում»: Ավելի ուշ «Արդարություն և զարգացում» իշխող կուսակցության պատգամավոր, Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի ԵՄ համապատասխանության հանձնաժողովի նախագահ Յաշար Յաքըշը հայտարարեց, որ Թուրքիայում անօրինական բնակվող հայաստանցիների թիվը հասնում է 70 հազարի և կրկնեց Էրդողանի` «հարկ եղած դեպքում ետ կուղարկենք» սպառնալիքը: Իսկ Ժողովրդա-հանրապետական Շյուքրյու Էլեքդաղը, խոսելով «70 հազար անօրինականների մասին», հայտարարում էր, որ նրանց պետք է ետ ուղարկել «շարասյուներով»:

Մի կողմ թողնելով կրոնական միտումները` պետք է ասել, որ «Արդարություն և զարգացում» իշխող կուսակցությունը ճիշտ ախտորոշումներ է անում Թուրքիայի առջև ծառացած քաղաքական խնդիրների ուղղությամբ: Իրականում մեր ազգի ներքին խաղաղության և հանգստության համար պետք է լուծել մեր գլխին պատուհաս դարձած քրդական հարցը: Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության հետ մեր հարաբերությունները համակարգելու համար արդեն ժամանակն է, որպեսզի լուծվի նաև կիպրական հիմնախնդիրը, Հայաստանի հետ հաստատվեն դիվանագիտական հարաբերություններ, և «այո» ասվի Հեյբելիադայում հունաց ուղղափառ թեմական դպրոցի բացմանը: Սակայն այս ամենի իրականացումն այնքան էլ հեշտ չի թվում: Եվ այդ նպատակով իրականացվող նախաձեռնություններն առանց որևէ արդյունքի մեկ առ մեկ ձախողվում են:

Գիտենք, թե ինչ տեղի ունեցավ քրդական հարցի կարգավորման նախաձեռնության հետ: Այդ նախաձեռնության սանձերը հայտնվել են Ափոյի և Քրդստանի բանվորական կուսակցության (PKK) ձեռքերում: Եթե ընդունվում են նրանց ցանկությունները, նախաձեռնությունը գործում է, եթե ոչ` ոչ: Սակայն այդ ցանկությունները հակասում են թուրք ազգի միությանն ու ամբողջականությանը և Թուրքիայի «ունիտար պետության» կառույցին, և այդ պատճառով «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը նեղ դրության մեջ է հայտնվել իր ազգայնական-կրոնական ընտրազանգվածի և ազգայնական միտումներով քուրդ անջատողականների ցանկությունների միջև: Եվ եթե այդ ցանկություններն ընդունվեն, դա կնշանակի քվեի կորուստ և «Արդարություն և զարգացում» իշխող կուսակցության մայրամուտը:

«Թուրքիայի և Հայաստանի միջև ընթացող գործընթացը ոչ թե հաշտեցում է, այլ կարգավորում: Հաշտեցումը շատ ավելի երկար ժամանակ պահանջող գործընթաց է»:

Այս խոսքերը պատկանում են ամերիկահայ մի վերլուծաբանի, որոնք հնչեցին Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի և Ստամբուլի մշակույթի համալսարանին կից Գլոբալ քաղաքական միտումների կենտրոնի ջանքերով Երևանում կազմակերպված հանդիպմանը:

Անցած հինգշաբթի օրվանից ի վեր` Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում գտնվելու ընթացքում, ի թիվս այլ հարցերի փնտրում էի հետևյալի պատասխանը. «Ի՞նչ է պատասխանելու Սարգսյանի վարչակազմը Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը ղարաբաղյան նախապայմանով խցանող վարչապետ Էրդողանին»…

Երևանում Ստամբուլի մշակույթի համալսարանին կից Գլոբալ քաղաքական միտումների կենտրոնի և Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի ջանքերով կազմակերպվել էր հայ և թուրք լրագրողների հանդիպում, որի շրջանակում հանդիպեցինք նաև բարձրաստիճան հայ պաշտոնյաների և վերլուծաբանների:

Կարծում եմ, որ Ստամբուլ եմ վերադառնում վերոհիշյալ հարցի պատասխանը գտած:

Հայաստանում ենք Թուրքիայից մի խումբ լրագրողների հետ միասին: Ստամբուլի մշակույթի համալսարանին կից Գլոբալ քաղաքական միտումների կենտրոնի և Հայաստանում Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի ջանքերով կազմակերպվել է հայ և թուրք լրագրողների հանդիպում:

Հայաստանի և Թուրքիայի ազգային հավաքականների միջև ֆուտբոլային հանդիպմամբ մեկնարկած դիվանագիտական երթևեկությունը հոկտեմբերին ստորագրված արձանագրություններով բոլորովին այլ կետում է հանգրվանել:

Թուրքիայի` հայ-թուրքական հարաբերությունները Ղարաբաղին հարակից յոթ շրջաններից հայերի դուրս գալու հետ կապելու համառությունն ահա այս կետին է հանգեցրել Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին:

Վստահելի աղբյուրների համաձայն, եթե Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում և սահմանների բացում նախատեսող արձանագրությունները մինչև առաջիկա մարտ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից չվավերացվեն և կյանքի չկոչվեն, ապա Հայաստանը միակողմանիորեն արձանագրությունների տակ դրած իր ստորագրությունը ետ կվերցնի:

Երբ 2004թ. լույս տեսավ Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մայրս» վերնագրով գիրքը, մեզանից ոմանք շատ լավ հասկացան, իսկ ոմանք էլ չցանկացան հասկանալ, որ դրանով ի հայտ եկավ Թուրքիայի իրականությունը` քրիստոնեահայկական արմատներով մահմեդականներ-թուրքեր:

Չեթինը գիրքը գրել է` հիմնվելով իր կյանքի պատմության վրա. Սեհեր անունով տատն ուներ հայկական արմատներ և իսկական անունը Հերանուշ էր: Սակայն գրողն այս իրողությունն իմանում է միայն այն ժամանակ, երբ տատն արդեն 70-ամյա կին էր:

1915-ի կոտորածի ժամանակ սպանվում են Հերանուշի` այդ ժամանակ տասնամյա աղջնակի ընտանիքի բոլոր տղամարդիկ: Այդ ժամանակահատվածում նրա հայրն աշխատելու նպատակով գտնվում էր Միացյալ Նահանգներում:

Թուրքիան ինչպես ներքաղաքական, այնպես էլ Արևմուտքի հետ հարաբերությունների տեսանկյունից, ճգնաժամային փուլ է թևակոխում: Անցած շաբաթ տեղի ունեցած զարգացումները դրա վառ ապացույցն են: Վարչապետի վաշինգտոնյան այցելությամբ հագեցած, արտաքին քաղաքականությամբ մեկնարկած շաբաթը եզրափակվեց «Ժողովրդավարական հասարակություն» կուսակցության փակմամբ կատարված ներքաղաքական երկրաշարժով: Անկասկած, քրդական խնդրի կարգավորման հարցում հանգրվանած մեր այս կետում մեզ սպասվում են դժվարություններ ոչ միայն ներքաղաքական, այլև արտաքին քաղաքականության ասպարեզում: Սահմանադրական դատարանի կայացրած որոշումը ծանր հարված է հասցնելու Թուրքիայի` դեպի Եվրամիություն առանց այն էլ կաղացող ընթացքին: Նրանք, ովքեր ասում են` «Եթե «Ժողովրդավարական հասարակություն» կուսակցությունը Եվրոպայում գործեր, միևնույն է` փակվելու էր», ընդհանուր առմամբ զբաղված են դատարկաբանությամբ: Սև հումոր է համեմատել Սահմանադրական դատարանի ընդունած որոշումը Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի` Բատասունայի առնչությամբ կայացրած որոշման հետ: Կարծես Թուրքիայում ազգային փոքրամասնություններն ունեն նույն իրավունքները, ինչ Իսպանիայում: Այդ երբվանի՞ց են քրդերի քաղաքական և մշակութային իրավուքները սկսել համեմատվել բասկերի և կատալոնացիների իրավունքների հետ: Չնչին նմանություն իսկ չկա Թուրքիայի քրդերի և Իսպանիայի բասկերի սահմանադրական իրավունքների միջև:

Վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը վաշինգտոնյան այցելության ժամանակ շատ պարզ և բացահայտ խոսեց. հրապարակավ հայտարարեց, որ «կապ» գոյություն ունի Հայաստանի հետ հարաբերությունների և ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացների միջև: Էրդողանը, Օբամայի հետ հանդիպումից հետո մամուլի ասուլիսի ժամանակ պատասխանելով ամերիկահայ լրագրողների հարցերին, հայտարարեց, թե որևէ նախապայման չկա Շվեյցարիայում ստորագրված արձանագրությունների մեջ, սակայն հիշեցրեց, որ այդ արձանագրությունները պետք է վավերացվեն խորհրդարանի կողմից: Վարչապետը, ասելով, թե թուրքական կառավարությունն ըստ արարողակարգի արձանագրությունները ներկայացրել է խորհրդարան, ավելացրեց. «Թե ինչպիսի պայմաններով խորհրդարանը կընդունի դրանք, չենք կարող ասել»: Այդ ընթացքում վարչապետը վկայաբերեց խորհրդարանի մարտիմեկյան որոշումը…

Իրականում Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հոկտեմբերին ստորագրված արձանագրություններում որևէ դրույթ չկա Լեռնային Ղարաբաղի մասին: Այսինքն` երկու երկրների միջև հարաբերությունների կարգավորում և Թուրքիայի կողմից Հայաստանի հետ սահմանի բացում նախատեսող համաձայնության կյանքի կոչվելը չի շաղկապվում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման հետ:

Միայն թե այդ համաձայնության իրականացման համար Շվեյցարիայում ստորագրված արձանագրությունները պետք է վավերացվեն երկրների խորհրդարաններում:

Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի վաշինգտոնյան այցելության ընթացքում արած ամենահետաքրքիր հայտարարություններից մեկն այն էր, որ նա զուգահեռներ անցկացրեց Թուրքիայի և Հայաստանի միջև ստորագրված արձանագրությունների` Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովում վավերացման գործընթացի և նույն խորհրդարանի` 2003թ. մարտի 1-ին կառավարության ներկայացրած փաստաթուղթը մերժելու միջև (2003թ. մարտի 1-ին թուրքական խորհրդարանը մերժեց ամերիկյան ռազմական ուժերին` հյուսիսից Իրաք ներխուժելու նպատակով Թուրքիայի տարածքը տրամադրելու մասին փաստաթուղթը):

Սա թերևս Էրդողանի ուշագրավ պատասխանն էր Բարաք Օբամայի` արձանագրությունները րոպե առաջ ստորագրելուն ուղղված սպասումների:

Դա կդառնա Օբամայի առաջին մեծ դիվանագիտական հաջողությունը

Արձանագրությունների վավերացման և սահմանների բացման հետ մեկտեղ` Թուրքիայի ու Հայաստանի միջև կայուն խաղաղության հաստատումը լինելու է Օբամայի վարչակազմի արտաքին քաղաքականության կարևորագույն նպատակներից մեկը: