Արդեն հինգերորդ տարին է, ինչ Սիվիլիթաս հիմնադրամը, հետ նայելով անցած տարվան, փորձում է գնահատել Հայաստանում և նրա շուրջ իրողություններն ու զարգացումները: Միշտ էլ խնդիր կա, որ տարեկան այս զեկույցը չվերածվի սոսկ իրադարձությունների շարադրման: Մեր նպատակն է կենտրոնանալ միտումների և ինստիտուցիոնալ փոփոխությունների վրա: Յուրաքանչյուր տարի, սակայն, ավելի ու ավելի դժվար է դառնում որևէ նոր բան ասել այս առումով՝ հաշվի առնելով կառուցվածքային փոփոխությունների դժկամ ընթացքը:

2012-ը տարբերվում էր նախորդ տարիներից միայն նրանով, որ թե՛ ժողովրդի, թե՛ իշխանության համար ընտրության ավելի մեծ հնարավորություններ կային: Մեր հյուսիսային հարևանները իրենց ընտրությունն արեցին՝ զարմանալի հետևանքներով, բայց նաև գիտակցությամբ, որ դա իրե՛նց ընտրությունն է:

Հայաստանում, որտեղ տարին և՛ ընտրական էր, և՛ նախընտրական, քաղաքական տարբեր ուժեր նույնպես ընտրության հնարավորություն ունեին՝ կա՛մ լրջորեն համագործակցել և մրցակցել, կա՛մ անել նվազագույնը դաշտում մնալու համար: Իշխող կուսակցությունը նույնպես ընտրության հնարավորություններ ուներ՝ կա՛մ ընտրությունների գնալ՝ ընտրողների պահանջները բավարարելով, կա՛մ ձևացնել, որ անում է դա: Ընտրության հնարավորություններ ուներ նաև կառավարությունը՝ կա՛մ բոլորի համար հավասար տնտեսական դաշտ ապահովել, կա՛մ դա չանելով՝ ընկնել մանրի հետևից: Գործարար էլիտան ևս զուրկ չէր ընտրության հնարավորություններից՝ կա՛մ գործել օրինական դաշտում և ստեղծված արդյունքը կիսել հանրության հետ, կա՛մ շարունակել ստվերային եկամուտներ ստանալ ու ապրել պետության հաշվին: Տարածաշրջանում և աշխարհում էլ ընտրության հնարավորություն կար՝ կա՛մ ձայն տալ գաղափարներին, կա՛մ՝ տուրք բնազդային հակազդեցություններին: Վերջապես, հասարակության ակտիվ մասն էլ ուներ ընտրություն՝ ո՛ր մարտը կռվել և ո՛ր դաշինքին միանալ:

Ստեղծված հուսազուրկ իրավիճակում մարդիկ նույնպես ընտրություն ունեին: Նրանք հուսահատությանը պատասխանելու երկու ձև ունեին: Ինչպես տնտեսագետ Ալբերտ Հիրշմանը կասեր՝ «մարդիկ ընտրում են կա՛մ ոտքի ճանապարհը, կա՛մ մնալու և բողոքելու»: Այս տարի ևս շատերն ընտրեցին առաջին տարբերակը: Նրանք, ովքեր ընտրեցին երկրորդ տարբերակը, դա արեցին առանց խանդավառության:

Երկու բացառությամբ, իհարկե: Առաջինը նրանք էին, ովքեր ավելի մեծ քաղաքական իշխանություն և պատասխանատվություն էին ցանկանում և կարողացան հետևում թողնել միմյանց նկատմամբ թշնամանքն ու վիրավորանքները և համագործակցել հանուն փոփոխությունների՝ թեկուզ տարբեր ձևերով ու ընկալումներով: Երկրորդը այն փոքր նոր խմբերն էին, որոնք հպարտորեն հայտարարում են քաղաքականությունից հեռու մնալու մասին, բայց ընդվզում, պահանջում և պայքարում իրենց իրավունքների համար:

Գալիք տարում ավելի շատ ընտրության հնարավորություններ են լինելու՝ թե՛ Հայաստանում և Ադրբեջանում, թե՛ Վրաստանում: Այնուհետ այս ժողովուրդներից յուրաքանչյուրը ստիպված է ցույց տալ, որ ինքը ընտրություն կատարելու իրավունք է ցանկանում և պաշտպանելու է այդ իրավունքը:

Կարդացեք զեկույցն ամբողջությամբ (pdf)

Փոփոխությունները, որ տեղի են ունեցել Հարավային Կովկասում Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, հսկայական են: Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի ժողովուրդներն անցել են անհամաչափ, հաճախ անբարենպաստ և երբեմն ոգևորող զարգացումների միջով:

Այս երեք երկրների տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական իրավիճակները շատ տարբեր են եղել, և երեքում էլ շոշափելի փոփոխություններ են արձանագրվել թե՛ տնտեսության, թե՛ հասարակության մեջ:

Սիվիլիթասի չորրորդ տարեկան զեկույցը, ինչպես անցյալ տարիներին, Հայաստանի և տարածաշրջանի քաղաքական և տնտեսական կարևորագույն զարգացումների մասին է։ Հայաստանը վերլուծվում է տարածաշրջանային համատեքստում՝ հարևանների հետ և հարևանների միջև հարաբերությունների շրջանակում, և տրվում է Հայաստանի վրա այդ ամբողջության ազդեցության գնահատականը։ Հայաստանի ներքին պատկերը ներկայացվում է ժամանակագրական և ինստիտուցիոնալ զարգացման առումներով։ Տարվա տնտեսական զարգացումների ներկայացումը լի է վիճակագրական տվյալներով ու վերլուծությամբ։ Ներդիրը պատկերավոր ձևով ներկայացնում է 2012-ի բյուջեն։

Հայաստանի քաղաքացիներն ընդհանուր առմամբ իհարկե պատկերացնում են, թե ինչպես է գոյանում պետական բյուջեն: Սակայն, թերևս քչերն են հետևում, թե ինչպես է պետությունը ծախսում հավաքված գումարները: Այս բացը լրացնելու նպատակով էր, որ Սիվիլիթաս հիմնադրամն իր “Հայաստան 2011. առանց պատրանքների” տարեկան զեկույցում մի առանձին բաժնով ներկայացրեց այս տարվա բյուջեի ծախսերի պատկերավոր նկարագիրը:

Այս տարվա համար պետությունը առանձնացրել է տասնմեկ հիմնական ուղղություն`

Սոցիալական պաշտպանություն - 271.93 միլիարդ դրամ
Ընդհանուր կառավարում - 153.16 միլիարդ դրամ
Պաշտպանություն - 146.22 միլիարդ դրամ
Տնտեսության ֆինանսավորում - 97.01 միլիարդ դրամ
Կրթություն - 108.43 միլիարդ դրամ
Հասարակական կարգ, անվտանգություն և դատական գործունեություն - 60.78 միլիարդ դրամ
Առողջապահություն – 62.46 միլիարդ դրամ
Բնակարանային շինարարություն և կոմունալ ծառայություններ - 42.49 միլիարդ դրամ     * Պահուստային ֆոնդեր – 25.80 միլիարդ դրամ
Սպորտ և մշակույթ – 17.98 միլիարդ դրամ
Շրջական միջավայրի պաշտպանություն - 8.88 միլիարդ դրամ:

Այդ տասնմեկ հիմնական ուղղությունները (բացառությամբ պահուստային ֆոնդերի) իրենց հերթին բաժանված են առանձին ճյուղերի:

Սա Սիվիլիթասի երրորդ տարեկան զեկույցն է, որը, ինչպես և նախորդ երկուսը, անդրադառնում է Հայաստանի ներքին, արտաքին և տնտեսական հիմնական զարգացումներին` առաջարկելով կանխատեսումներ և լուծումներ:
Դեկտեմբերի 28-ին, երեքշաբթի, ժամը 15:00-ին, Երևան հյուրանոցի Ռոսսինի սրահում տեղի կունենա քննարկում` զեկույցում արտացոլված հիմնական քաղաքական, տարածաշրջանային և տնտեսական խնդիրների շուրջ:

Կարդացեք զեկույցն ամբողջությամբ (pdf)

ՆԱԽԱԲԱՆ
Երեք տարի առաջ Սիվիլիթաս հիմնադրամը հրապարակեց իր առաջին տարեկան զեկույցը, որը նպատակ ուներ ներկայացնելու Հայաստանի և տարածաշրջանի վերաբերյալ տեսակետներ` հայաստանյան տեսանկյունից, այն ինչ չեն անում միջազգային հանրության համանման զեկույցները:

Հայաստանի քաղաքացիներն ընդհանուր առմամբ իհարկե պատկերացնում են, թե ինչպես է գոյանում պետական բյուջեն: Սակայն, թերևս քչերն են հետևում, թե ինչպես է պետությունը ծախսում հավաքված գումարները: Այս բացը լրացնելու նպատակով էր, որ Սիվիլիթաս հիմնադրամն իր “Հայաստան 2009. խոստում և իրականություն” տարեկան զեկույցում մի առանձին բաժնով ներկայացրեց այս տարվա բյուջեի ծախսերի պատկերավոր նկարագիրը:

Այս տարվա համար պետությունը առանձնացրել է տասնմեկ հիմնական ուղղություն`

• Սոցիալական պաշտպանություն - 244 միլիարդ 417 միլիոն 227 հազար 400 դրամ
• Ընդհանուր կառավարում - 139 միլիարդ 785 միլիոն 257 հազար 100

Սիվիլիթաս հիմնադրամի երկրորդ տարեկան զեկույցն ինչ-որ առումով լրացնում է նախորդ տարվա «Հայաստան 2008. ճգնաժամ և հնարավորություն» զեկույցում տեղ գտած վերլուծություններն ու կանխատեսումները: Անցյալ տարվա զեկույցի հրատարակումով մենք նպատակ ունեինք լրացնել մեր կարծիքով առկա կարևոր բացը` Հայաստանի և տարածաշրջանի իրադարձությունների գնահատականը Հայաստանից, ի լրումն մեր երկրին և տարածաշրջանին առնչվող տարբեր միջազգային կազմակերպությունների գնահատականների: Ինչպես և անցյալ տարի, ներկայացված են Հայաստանում և Հայաստանի շուրջ 2009-ի հիմնական իրադարձությունների վերաբերյալ Հայաստանում շրջանառվող տեսակետները, վերլուծությունները, ինչպես նաև առաջարկվում են կանխատեսումներ և լուծումներ:

Սիվիլիթաս հիմնադրամն իր երեք ծրագրային ուղղությունների` միջազգային հարաբերությունների խորհրդի, ժողովրդավարություն և զարգացում նախաձեռնության և սերունդների կենտրոնի շրջանակներում, տարվա ընթացքում բազմաթիվ հրապարակային և փակ քննարկումներ է կազմակերպել քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և հասարակական խնդիրների շուրջ:

Սերունդների կենտրոնը կազմակերպում է պարբերական հանդիպումներ տարբեր քաղաքական և սոցիալական շրջանակներ ներկայացնող անհատների հետ` հրատապ խնդիրները քննարկելու նպատակով: Ժողովրդավարություն և զարգացում նախաձեռնությունը աջակցում է քաղաքացիական հասարակության կայացմանը լրատվամիջոցների և կրթական տարբեր ծրագրերի, ինչպես նաև գյուղական բնակավայրերի զարգացման ծրագրերի միջոցով: Միջազգային հարաբերությունների խորհուրդի շրջանակներում կազմակերպվում են հրապարակային քննարկումներ ու բանավեճեր հայաստանյան և տարածաշրջանային հրատապ խնդիրների շուրջ:

Լսեք

Սիվիլիթաս հիմնադրամի երկրորդ տարեկան զեկույցն ինչ-որ առումով լրացնում է նախորդ տարվա «Հայաստան 2008. ճգնաժամ և հնարավորություն» զեկույցում տեղ գտած վերլուծություններն ու կանխատեսումները: Անցյալ տարվա զեկույցի հրատարակումով մենք նպատակ ունեինք լրացնել մեր կարծիքով առկա կարևոր բացը` Հայաստանի և տարածաշրջանի իրադարձությունների գնահատականը Հայաստանից, ի լրումն մեր երկրին և տարածաշրջանին առնչվող տարբեր միջազգային կազմակերպությունների գնահատականների: Ինչպես և անցյալ տարի, ներկայացված են Հայաստանում և Հայաստանի շուրջ 2009-ի հիմնական իրադարձությունների վերաբերյալ Հայաստանում շրջանառվող տեսակետները, վերլուծությունները, ինչպես նաև առաջարկվում են կանխատեսումներ և լուծումներ:

Սիվիլիթաս հիմնադրամն իր երեք ծրագրային ուղղությունների` միջազգային հարաբերությունների խորհրդի, ժողովրդավարություն և զարգացում նախաձեռնության և սերունդների կենտրոնի շրջանակներում, տարվա ընթացքում բազմաթիվ հրապարակային և փակ քննարկումներ է կազմակերպել քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և հասարակական խնդիրների շուրջ: