Թեև մոտալուտ վտանգը տեսանելի էր, վրաց-ռուսական վերջին առճակատումը հիրավի ցնցեց բոլորիս: Չնայած ռազմատենչ կոչերի սաստկացմանը և զինված ուժերի հզորացմանը, ոչ ոք չէր պատկերացնում, որ ուղերձների շփոթը և խրթին օրակարգերը նման վերջաբան կունենան` պատճառ դառնալով այդչափ ավերածության, զոհերի և աշխարհաքաղաքական քաոսի:

Հարավային Օսեթիայի հակամարտությունը պետք չէ դիտարկել բացառապես վրաց-ռուսական հարաբերությունների ընդլայնված շրջանակի մեջ: Այն, ի վերջո, էթնիկ հակամարտություն է, և նման հակամարտությունները Կովկասում մի քանիսն են: Ուստի, այն պետք է հնչի` որպես միջազգային հանրությանն ուղղված զգոնության կոչ: 

Եթե այսօր մտահոգություն է պատճառում խողովակաշարերի անվտանգությունը, ապա պատկերացրեք այն իրական վտանգները, որոնք գլուխ կբարձրացնեն Լեռնային Ղարաբաղի կապակցությամբ ադրբեջանա-հայկական հակամարտության պարագայում: Հետևապես, այս տարածաշրջանում առկա` էլ ավելի բարդ հակամարտությունների կարգավորման գործընթացում լուրջ հաջողության հասնելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է արագորեն լուծել անվտանգության և կայունության` համեմատաբար ավելի դիւրին խնդիրները:

Եթե կնքվի ուժի օգտագործումը բացառող` պարտադրելի, կուռ և անխախտելի անվտանգության դաշնագիր, տարածաշրջանում առկա հակամարտությունները կդիտարկվեն լիովին այլ` ավելի մեծ վստահության և հանդուրժողականության համատեքստում: Քանի դեռ չկա անվտանգության դաշնագիր, հակամարտությունները ոչ միայն սառեցված չեն, այլև` ուղեկցվում են սպառազինությունների կուտակմամբ` երևույթ, որն ինքնին ապակայունացնող է, աղճատում է պետությունների բյուջեները և սասանում քաղաքացիական հասարակության բնականոն զարգացումը:

Մեր պետությունների և ժողովուրդների` Կովկասում մեկ հովանու ներքո ապրելու պատմությունը շատ ավելի երկարատև է և հարուստ, քան բաժանման շրջանը: Այսօր բոլորս փայփայում ենք եվրոպական ինտեգրման միևնույն տեսլականը: Հետևաբար, մեզ միավորող տեսլականը շատ ավելի հզոր է և տոկուն, քան մեզ բաժանողը: Հենց եվրոինտեգրման ընդլայնված շրջանակում է, որ պետք է լուծվեն մեր հիմնախնդիրները:

Թեև եվրոինտեգրման թեման վիճելի չէ, ՆԱՏՕ-ի ընդլայնումը տեղիք է տալիս որոշակի տարակարծությունների: Կոնկրետ թշնամու պարտության մատնելու նպատակով ձևավորված մեծ դաշինքների պատմությունից հայտնի չեն դեպքեր, երբ դաշինքը գոյատևած լինի իր առջև դրված խնդիրը լուծելուց հետո. դա վերաբերում է թե նապոլեոնյան պատերազմներին, թե Առաջին և թէ Երկրորդ աշխարհամարտերին:

Սառը պատերազմում Արևմուտքի հաղթանակից հետո տեղի ունեցավ երկու բան: ՆԱՏՕ-ն փորձեց վերաիմաստավորել իր գոյությունը` ուշադրություն և միջոցներ կենտրոնացնելով այլ տարածաշրջաններում, և լուծելով այլ հրատապ խնդիրներ: Ռուսաստանին “զսպելը” հռչակված նպատակների շարքում չկար: ՆԱՏՕ-ն նաև ստեղծեց Եվրո-ատլանտյան գործընկերության խորհուրդ, որին մասնակցելու հրավեր ստացան արևելյան դաշինքի և նախկին Խորհրդային Միության բոլոր հանրապետությունները: Դա հեռատես մոտեցում էր` մնայուն դառնալու բոլոր նախադրյալներով: Չէ որ հենց այդպես էին իրենց գործունեության արդյունավետությունը բարձրացրել ԵԱՀԿ-ն և Եվրոպայի խորհուրդը` իրենց կազմի մեջ ներառելով ԽՍՀՄ փլուզումից հետո անկախացած պետությունները: Իրենց ներգրավվածությունը և կենսունակությունն ապահովելուց զատ, նշված կազմակերպությունները վիթխարի օգուտ բերեցին մեր պետությունների աճին և զարգացմանը:

ՆԱՏՕ-ն, սակայն, վաղուց հասած լինելով իր հռչակած նպատակին, ծրագրում էր շարունակել գործել նույն ոգով և նույնիսկ ընդլայնել իր ներկայությունը: Հաշվի առնելով անվտանգության միջավայրի փոփոխությունները, ինչպես նաև անվտանգության ոլորտում Ռուսաստանի դյուրազգացությունը, այդ քայլը, ըստ երևույթին, ռազմավարական սխալ էր: ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու` Վրաստանի բուռն ցանկությունը հասկանալի է: ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու պարագայում Վրաստանին սպասող անվտանգության օգուտները, սակայն, կչեզոքացվեն Կովկասում բաժանարար գծի անցկացմամբ, որը հղի կլինի անվտանգության մարտահրավերներով:

Թերևս, եկել է Կովկասի պահը` պատմական հնարավորություն տարածաշրջանի անվտանգության նոր դաշնագրի համատեքստում, որպեսզի Բրյուսելը, Վաշինգտոնը և Մոսկվան հանդիպեն Թբիլիսիի, Երևանի և Բաքվի հետ` ստեղծելու որևէ ճամբարի մեջ չմտնող Կովկաս, որը չի մասնակցի անվտանգության կազմակերպությունների և հակադիր դաշինքների: Այդօրինակ դրական, ներգրավված և մասնակցային չեզոքությունը հնարավոր է և ձեռնտու բոլորին:

Դա առավելագույնս բխում է մեր խիստ դյուրավառ տարածաշրջանի շահերից: Վրաստան-Ռուսաստան հարթության վրա ԱՄՆ-Ռուսաստան առճակատման հետևանքով կյանքը շատ կբարդանա ոչ միայն մեզ մոտ` Հայաստանում, այլ նաև Ադրբեջանում և Թուրքիայում:

Գոյապահպան անվտանգության այս հարցադրումների լույսի ներքո պետք է դիտարկել Կովկասի անվտանգության և համագործակցության հարթակ ձևավորելու վերաբերյալ Թուրքիայի վերջին առաջարկը:

1999 թվականին շրջանառության մեջ դրվեց Կովկասի անվտանգության դաշնագրի գաղափարը: Վերջինս բարեհաճ ընդունելության արժանացավ, քանզի մեր տարածաշրջանում ուժի գործադրման մասին հիշողությունները դեռ թարմ էին, իսկ անվտանգության ապահովման միջոցների հրատապությունը` ակնհայտ: Ռուսական շահերի նկատմամբ դիմադրությունը դեռ չէր խորացել, և չկային միջնորդավորված լարվածության դրսևորումներ: Նույնիսկ այդ մեղրամսի պայմաններում գաղափարը կյանքի չկոչվեց:

Այսօր կրկին ուժ է կիրառվել, և թերևս այդ պատճառով է նորից մակերես բարձրացել վերոհիշյալ գաղափարը: Այնուամենայնիվ, Սառը պատերազմի փիլիսոփայությունն այսօր սպառնում է վերադառնալ` բաժանարար գծեր անցկացնելու այս լեռներում և ծայր աստիճան բարդացնելու տարածաշրջանային բոլոր հարաբերությունները կամ, ավելի ստույգ, այն, ինչ մնացել է այդ հարաբերություններից:

Հետևաբար, Թուրքիայի առաջարկն անկասկած հետաքրքիր է, և ոչ ոք չի վիճարկում խնդրի հրատապությունը:

Սակայն, գաղափարը պետք է ճիշտ մշակել և ճիշտ իրագործել: Այստեղ վստահելիության խնդիր կա: Մեր տարածաշրջանում նման փորձ արդեն կա` երբ լավ մտադրություններն անիրագործելի են դարձել հենց այն քաղաքական խնդիրների պատճառով, որոնք լուծելու համար դրանք ձևակերպվել են: Սևծովյան տնտեսական համագործակցության ստեղծման նպատակն էր միավորել նրանց, ովքեր մինչ այդ չէին կարողանում գործակցել ոչ տնտեսական, ոչ այլ բնույթի խնդիրներ լուծելու ուղղությամբ: Սևծովյան տնտեսական համագործակցության արդյունավետությունը սահմանափակ է եղել, քանզի Թուրքիան, ունենալով հեռատեսություն, չի դրսևորել բավարար կամք` տեսլականն իրականության վերածելու համար, չկարողանալով այդ կառույցի միջոցով հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ` փոխարենը փակ պահելով վերջինիս հետ իր սահմանը:

Առկա լարվածության պայմաններում այսօրվա առաջարկը պետք է լինի ավելի լուրջ և հավասարակշռված: Որևէ մեկի մասնակցությունը չպետք է բացառվի: Անվտանգության հիմնախնդիրները միահյուսված են և պետք է լուծվեն անվտանգության դաշնագրի միջոցով, որը կներառի անվտանգության համապարփակ, ուժեղ բաղադրիչ:

Նախորդ շաբաթ Բաքու կատարած այցի ընթացքում Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանը քննարկեց Թուրքիայի ծրագիրը և հրապարակայնորեն խոսեց Հայաստանի ներառման մասին: Գերազանց զուգադիպություն է այն, որ Թուրքիայի Նախագահ Գյուլը Հայաստանի Հանրապետության Նախագահից հրավեր է ստացել` միասին դիտելու ֆուտբոլի ազգային հավաքականների մասնակցությամբ մոտ օրերս տեղի ունենալիք խաղը: Սա պատեհ առիթ է, որպեսզի երկու հարևանները քննարկեն անվտանգության ընդհանուր մարտահրավերները և ուղի հարթեն խաղաղության տարածաշրջան կերտելու համար: