Ճիշտ այն ժամանակ, երբ նախկին կոմունիստական բլոկի երկրները սկսել էին ընդունել, որ կապիտալիզմն իր հետ բերում է անհավասարություն և դաժան մրցակցություն, ֆինանսական փլուզումը, որ վերաճեց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի, ստիպեց հենց աշխարհի զարգացած երկրներին կասկածի տակ առնել չկանոնակարգված կապիտալիզմի դրույթները, ծայրահեղությունները և վտանգները: Ճգնաժամն ամենուրեք փնտրտուքների սկիզբ դրեց: Կովկասում խնդրի հիմնական բովանդակությունը հանգում է նրան, թե ճգնաժամն իր բնույթով սոսկ տնտեսակա՞ն է, թե՞ փաստորեն քաղաքական: 

Միջազգային համատեքստը

Աշխարհի քսան մեծ տնտեսությունները (Մ20) առաջին անգամ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամին անդրադարձան գագաթաժողովի միջոցով, որի նպատակն էր միասնական ռազմավարական տեսլական մշակել աշխարհի իրական և ֆինանսական հատվածների հիմնախնդիրների լուծման համար, խարազանելով ազգային պրոտեկցիոնիզմի աճը և ջատագովելով վերադարձը դեպի ազատ առևտուր, կարծրացնելով բանկային և ֆինասական կարգավորումը և մեծացնելով օգնությունը առավել աղքատ երկրներին:

Այս ընդգրկուն մոտեցումը հուսադրող է մեր նոր ձևավորված ազատ շուկայական տնտեսությունների համար, քանի որ մեզ վրա շարունակում են լրջորեն ազդել Մ20 երկրների տատանումները վերելքից անկում և հուսանք՝ կրկին վերելք: Կովկասում մենք մեծապես կախված ենք Ռուսաստանից, Եվրոպայից և ԱՄՆ-ից, և մեզ համար ողջունելի կլինեին արժեզրկված արժույթների և ընկած արժեթղթերի աջակցությանը, պրոտեկցիոնիզմի աճը կանխող մրցունակության մեծացմանը, բանկերի հզորացմանն ու ծայրահեղությունների կարգավորմանն ուղղված նրանց ջանքերը:

Սակայն միջազգային վերանայմանն ու վերակառուցմանն ապավինելը չի փրկի Կովկասի կամ նախկին արևելյան բլոկի երկրներին: Եթե մենք ունենայինք Մ20-ի հզոր ժողովրդավարական հաստատությունները, մենք կհամարձակվեինք դժվարին հարցեր տալ և ընդունել դժվարին պատասխանները մեր ուրույն զարգացման ուղիների վերաբերյալ:  Եթե մենք նախաձեռնություն կամ հնարավորություն ունենայինք մեր անցումային, կախյալ, փխրուն և հաճախ անկայուն երկրների համար Մ20-ի նման մի համաժողով ստեղծելու համար, ապա կշահեինք երկրների թվաքանակի և փորձի փոխանակման ուժից:  Եթե իրար հետ քննարկելու քաղաքական քաջություն ունենայինք, ապա կկարողանայինք ուսումնասիրել մեկս մյուսի համակարգերը` մեր ներքին ճգնաժամերի լուծմանը ձեռնամուխ լինելու, հետևանքների մեղմացմանը նպաստելու և երկարաժամկետ ու նույնիսկ միանման լուծումներ տալու նպատակով:

Զարգացումից մինչև ժողովրդավարացում, այս ճգնաժամը հնարավորություն է տալիս և հրատապ դարձնում այն էական և թերևս` սխալական, դրույթների վերաիմաստավորումը, որոնց վրա հիմնված է եղել մեր քաղաքական և տնտեսական էվոլյուցիան: Այլ կերպ ասած, Մ20 երկրների նման, մենք կարող էինք օգտագործել ճգնաժամը մեր առանձին համակարգերի, ինչպես նաև մեր տարածաշրջանային տնտեսական համակարգի թույլ օղակները հայտնաբերելու և դրանք վերացնելու նպատակով ռիսկային և պատասխանատու քայլեր ձեռնարկելու համար:  Մեր զարգացող երկրներում մենք վերաիմաստավորման ենթակա հիմնարար դրույթներ ունենք: Վերջին հաշվով, մենք ենթարկվել ենք իր նախադեպը չունեցող մի գիտափորձի և երկու տասնամյակ անց մենք ասելիք ունենք այդ փորձի մասին:

Զարգացման և ժողովրդավարության վերաիմաստավորում

Նույնիսկ ճգնաժամից առաջ, նախկին Խորհրդային Միության երկրներում պարզ էր դառնում, որ մեր երկրների աճին ուղղված մարտահրավերը զուտ տնտեսական չէ:  Այսօր, ճգնաժամի պայմաններում, տնտեսական հիմնախնդիրները միակ սպառնալիքը չեն: Գաղափարախոսության և աշխարհայացքի ճգնաժամն է, որ իրականում առավել հետևանքային է և ջրի երես է դուրս եկել  տնտեսական փլուզման ճնշումների ներքո:  Այս ճգնաժամից շահեկանորեն դուրս գալու համար անհրաժեշտ է վերաիմաստավորել չորս հիմնարար նախադրյալներ: 

Առաջինը, նոր, ազատական և ազատ  շուկայական զարգացում թևակոխած երկրներում մենք սխալ ենք հասկացել ՙզարգացում՚ հասկացությունն ու դրանից բխող մարտահրավերները` դրանք դիտելով որպես իրենց բնույթով սոսկ տնտեսական: Զարգացումը քաղաքական գործընթաց է, այլ ոչ` տնտեսական:  Այն պահանջում է քաղաքական փոփոխություններ հասարակության մեջ, ինչպես նաև վերնախավին և հանրությանը ներգրավող կազմակերպված գործընթաց` առանց նրանցից մեկին սպառնալու կամ մյուսին վհատեցնելու: Զարգացումը չի ենթադրում գումարների ծախսում միայն ենթակառուցվածքների վրա. այն նշանակում է ենթակառուցվածքներ, որոնք նախագծվում և պահպանվում են գործուն կառավարման համակարգեր ունեցող պատասխանատու պետական ապարատի կողմից: Ժամանակակից տնտեսության զարգացման ճանապարհին պահանջվում է արդար և թափանցիկ հանրային ծառայությունների մատուցում: Դեպի ծով ելք ունենալով և անհամար քանակությամբ նավթի տակառներով չի պայմանավորվում գործուն տնտեսությունը: Այն կարող է իրականություն դառնալ միայն քաղաքական կամքի և քաղաքական մտածելակերպի փոփոխության արդյունքում: Տնտեսապես զարգանալու համար մեր երկրները պետք է նախ քաղաքականապես զարգանան:

Երկրորդը, շինծու ժողովրդավարացումը վտանգավոր է և անարդյունավետ:  Այն խեղաթյուրում է հարաբերությունները կառավարության և կառավարվողների միջև, առաջ քաշելով անիրականանալի ակնկալիքներ և խոչընդոտելով այն առաջընթացը, որ կարող էր տեղի ունենալ հասարակության մեջ այլ տեղ: Աշխարհում կան շատ բարգավաճ երկրներ, որոնք ժողովրդավարական չեն և չեն էլ հավակնում ժողովրդավարական կոչվել:   Սինգապուրը բարգավաճող երկրի մի օրինակ է, որտեղ ժողովրդավարական իրավունքները լայնորեն կասեցված են: Միացյալ Արաբական Էմիրությունները մի այլ օրինակ է: Եթե մեր երկրների վերնախավերն իսկապես միայն տնտեսական զարգացում են ուզում, ապա չպետք է ժողովրդավարացման շոու անեն: Այն կառավարությունները, որոնք կրկնում են կանխատեսելի ժողովրդավարական ձևակերպումները, սակայն  իրենց ժողովրդի մոտ բավարար վստահություն չունեն` ընտրական գործընթացը հարգելու կամ  թափանցիկ կառավարում իրականացնելու համար, քաղաքացիներին ստիպում են դուրս գալ փողոց, որ կա’մ էպիզոդիկ բնույթ է կրում, ինչպես Հայաստանում, կա’մ դառնում է խրոնիկական, ինչպես թերևս Վրաստանում: 

Կեղծ ընտրություններից բխող հուսախաբությունը մնում է երկար և սեպ է խրում հասարակության տարբեր հատվածների և կառավարության ու հասարակության միջև: Նման բռնկումները վատնում են եռանդն ու միջոցները և դրանք շեղում են տնտեսությունից ու այլ հատվածներից: Քաղաքացիները խուսափում են հարկեր վճարուց իրենց վստահությունը չվայելող կառավարությանը, իսկ կառավարությունը հրաժարվում է թուլացնել ապստամբ քաղաքացիների հարկային բեռը: Այլընտրանքային տարբերակը, այսինքն` բռնապետությունը, վերջին հաշվով առավել կանխատեսելի է, թափանցիկ և ուղղակի: Սա այն է, ինչ արեց Ադրբեջանը՝ վերջին սահմանադրական փոփոխություններով վերացնելով ներկայիս նախագահի ժառանգած նախագահության ժամկետային սահմանափակումները: Թերևս սա ցինիկ հետևություն է, սակայն  որոշ ուժերի այն ընդունելի տարբերակ է:  Մյուս կողմից, եթե մեր երկրների ժողովուրդներն իրոք ուզում են ժողովրդավարություն, որն ըստ իս անվիճելի ընտրություն է, ապա նրանք պետք է ակտիվորեն, անկեղծորեն, համբերատարորեն և հետևողականորեն աշխատեն այն իրականություն դարձնելու ուղղությամբ: Այն տեղի չի ունենա կրկնվող հեղափոխությունների միջոցով, ինչպես Վրաստանում, ոչ էլ փողոցային ջղագրգիռ բողոքների միջոցով, ինչպես Հայաստանում:

Երրորդը, իշխանության` խորհրդային դարաշրջանի սահմանումը շարունակում է խեղաթյուրել օրինական իշխանության ժամանակակից հասկացությունը:  Համաշխարհային ճանաչում ունեցող այնպիսի առաջնորդներ, ինչպիսիք էին Մահաթմա Գանդին և Նելսոն Մանդելան, իշխանություն չունեին, սակայն գործում էին իշխանության դիրքերից: Նրանց արարքները փոխեցին աշխարհը: Բացառությամբ անկախությանն անմիջապես հաջորդող կարճ ժամանակահատվածի, մեր հասարակությունները չեն ունեցել ժողովրդի համաձայնությունը վայելող որևէ կառավարություն: Բիրտ իշխանության, բացառող և դաժան իշխանության, ժառանգաբար փոխանցվող իշխանության իրականացումը կարող է շարունակվել, սակայն դա մեր առաջնորդներին չի երաշխավորի այն իշխանությունը, որն անհրաժեշտ է նրանց նշանակալի, տևական,  քաղաքական կամ տնտեսական փոփոխություն իրականացնելու համար: Տնտեսական աճը և փոփոխությունը նախ և առաջ կախված են վստահությունից և հավատից: Վստահության ամենամեծ թշնամին լռությունն ու սուտն են: Տնտեսական վայրիվերումների պայմաններում լռությունը հանգեցնում է շահարկումների, խորացնում է անապահովությունը և առավել թուլացնում է վստահությունը: Ցավոք, բոլոր երեք երկրների ղեկավարներն էլ ընտրել են կամ չխոսել այս համաշխարհային մարտահրավերի պատճառների և ազդեցությունների մասին, կամ խոսել դրանց մասին վարդագույն երանգներով, ընդհանուր գծերով և մակերեսայնորեն: Նույնիսկ այն հասարակություններում, որտեղ կառավարությունը վերահսկում է հիմնական հեռարձակվող լրատվամիջոցները, աճող գործազրկությունը, թուլացող արժույթը, ներդրումների նվազումը, փոխանցումների անկումը և անխուսափելի ինֆլյացիան այն իրողություններն են, որոնք չեն կարող քողարկվել ոչ մի կանխակալ տեղեկատվությամբ, անկախ դրա հեռարձակման հաճախականությունից:

Վերջապես, նույնիսկ նախքան ճգնաժամը մենք կարող էինք տեսնել, որ կոմունիզմից պոկվելու ճանապարհին մեր կողմից ընդունված վայրի, գրքային կապիտալիզմին հետևելը չի աշխատում: Մենք կարող ենք և պետք է մտածենք հանրային-մասնավոր գործընկերության առավել ժամանակակից և նրբանկատ ձևի մասին, որը հնարավորություն կտա պետությանը միջամտել ըստ անհրաժեշտության` ռազմավարական առումով կարևոր հատվածները սատարելու և տնտեսական աճը հնարավոր դարձնելու նպատակով, այլ` ոչ միայն ճգնաժամի պարագայում: Դժբախտաբար, անսասան օրենքի գերակայության բացակայության պայմաններում հանրային-մասնավոր հարաբերությունները երբեմն նշանակում են հանրային միջոցների օգտագործում անձնական ընկերներին օգնելու նպատակով: Մինչդեռ կառավարությունը պետք է անհատներին և տնտեսվարող սուբյեկներին աջակցության ձեռք մեկնի և ոչ թե ողորմություն տա: Այլ կերպ ասած, եթե որոշ հաստատություններ մասնավոր հատվածում խորտակվում են և ոչ թե լողում, ապա դա չպետք է բացատրվի նրանով, որ կառավարությունը չի արել իր պարտականությունը գործուն տնտեսական միջավայր ստեղծելու համար:  Եթե հայ, վրացի կամ ադրբեջանցի ֆերմերները չեն կարող վաստակել իրենց ապրուստը, ապա դրա պատճառն այն չէ, որ Կովկասի երկրների կառավարությունները խուսափել են ծախսերը և ռիսկերը կիսելու իրենց պատասխանատվությունից, իսկ Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի կառավարությունները չեն խուսափել դրանից:

Ժողովրդավարացման և տնտեսական աճի խոչընդոտները 

Բոլոր այս ոլորտներում փոփոխություններին խոչնդոտող հիմնական արգելքը հաստատությունների և օրենքի գերակայության համընդհանուր ընդունման բացակայությունն է: Չնայած աշխարհի զարգացած երկրները կարողացել են փոխանցել աջակցություն և օժանդակություն, սակայն նրանց չի հաջողվել հզոր հաստատրություններ փոխանցել: Հարավային Կովկասի երեք պետություններից ոչ մեկն էլ չունի ուժեղ հաստատություններ, թեև դրա պատճառները Հայաստանում, Վրաստանում և Ադրբեջանում տարբեր են: 

Տնտեսագետ Միլթոն Ֆրիդմենը Խորհրդային Միության անկումից մեկ տասնամյակ անց գրել է, որ եթե անկախության առաջին օրերին նրա կոչը բոլոր նորանկախ երկրներին ամեն ինչից առաջ սեփականաշնորհումն էր, ապա մեկ տասնամյակ անց նա եկել է այն համոզմանը, որ թերևս օրենքի գերակայությունն է առավել կարևոր: Ֆրանսիս Ֆուկույաման իր «Պետության շինարարությունե (State Building) աշխատությունում հղում է կատարում Ֆրեդմանի այս եզրակացությանը որպես կարևոր դատողություն տնտեսական աճին և արդյունավետությանը հետամուտ կառավարությունների համար: 

Հայաստանն առաջինն էր, որ զանգվածային սեփականաշնորհում իրականացրեց, սակայն այն հաջողության չհասավ օրենքի գերակայության հավասարաչափ բաշխման հարցում:  Այսպիսով, կառավարությունում և մեծ բիզնեսներում իշխանական կենտրոնների հաստատուն և ինտեգրված մասնավոր ցանցերը մեծ խոչընդոտ են երկրի զարգացման ճանապարհին: Անկախ այն հանգամանքից, թե ով է երկրի քաղաքական առաջնորդը, իշխանությունը շարունակվում է բաշխվել բիզնես-կառավարություն վերնախավի շրջանակում: Երեք նախագահների և երեք վարչակարգերի ընթացքում վերնախավն այս կամ այն չափով նույնն է մնացել, թե իր կազմով, թե աշխատաոճով: Կառավարական գերատեսչությունները` հարկային և մաքսային մարմիններից մինչև դատարանները, քաղաքականություններ են մշակում և ծրագրեր իրականացնում` մշտապես սպասելով և գործելով ստացված հրահանգներին համապատասխան: Սովորական պայմաններում սա կանխում է հանրության ներգրավվածությունը բարեփոխումներում և հանրային հաստատությունների բարելավման գործում` որևէ կարևոր անձի ՙոտքը տրորելու՚ վախից ելնելով: Ճգնաժամի պայմաններում այն լիովին խանգարում է գործելու կամք դրսևորելուն և անհրաժեշտությանը: Հասարակության կողմից մեկ կամ մի քանի ոլորտներում (ինչպիսիք են` եկամտահարկը, կրթական պահանջները, հողի սեփականությունը) զանգվածային և արմատական փոփոխությունների պատրաստակամության պարագայում անգամ իշխանության` միմյանցից կախված և սերտաճած ցանցի գոյությունը արգելք է դառնում ռիսկային և նորարարական փոփոխությունների ճանապարհին, քանի որ դա կարող է վերնախավի շահերին այդպիսով անխուսափելի վնաս հասցնել: Մենաշնորհների, հարկման, մասնավոր սեփականության, ծառայությունների հասանելիության վերաբերյալ որոշում կայացնողները հենց նրանք են, որոնց անձնական և քաղաքական իշխանությանը կարող է վնաս հասնել: Այսպիով, այն դեպքում, երբ հզոր հաստատությունների առկայությունը պետք է մեղմեր զգալի, սակայն էական փոփոխությամբ պայմանավորված ցնցումը, հաստատությունները մնում են անձնավորված և կողմնակալ, և ոչ թե հնարավոր են դարձնում փոփոխությունը, այլ արգելք հանդիսանում դրա համար: 

Վրաստանում գոյություն ունի նույն արգելքը: Այնտեղ նույնպես կայուն և կանխատեսելի պետական հաստատությունները բացակայում են, սակայն պատճառն այստեղ այլ է: Վարդերի հեղափոխությունը փլուզեց հին հաստատությունները, սակայն դրանք չփոխարինեց նորերով: Չնայած բարեփոխված կառավարական գերատեսչությունները դարձել են առավել պատասխանատու առօրյա կյանքին առնչվող խնդիրներում, գրեթե վերացրել են մանր կոռուպցիան և շոշափելի օգուտներ ու տեսանելի բարեկարգումներ են ապահովում ենթակառուցվածքներում, սակայն պետական մակարդակով մասնավոր իշխանական ցանցերը, մասնավոր և քաղաքական կախվածությունը փոխարինել են չեզոք, հարատև և անկախ պետական հաստատություններին: Տպավորությունն այնպիսին է, որ նոր կառավարության հեղափոխական մտածելակերպով նախընտրելի են հրատապ արդյունքները, բայց ոչ ժամանակատար ու երբեմն էլ անկանխատեսելի (և անկառավարելի) օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ գործընթացների փոփոխությունը: Իշխող թիմը իշխանության եկավ հեղափոխությամբ, իսկ երբ նրա լեգիտիմությանը և իշխանությանը վտանգված են, աստիճանական, դժվարին և ընդգրկուն էվոլյուցիայի փոխարեն այն շարունակում է խոստանալ երկրորդ հեղափոխություն: 

Ադրբեջանում տպավորությունն այնպիսին է, որ իշխող ռեժիմը որոշել է, որ քանի որ նրան պետք չէ բազմազանեցված տնտեսություն, ապա պետք չեն նաև ժողովրդավարական հաստատություններ: Զսպումը և հակակշիռը, թափանցիկությունը, հաշվետվողականությունը և կանխատեսելիությունը չեն ասոցացվում նավթակենտրոն տնտեսությունների հետ, բացառությամբ մեկ կամ երկու դեպքերի: Համաձայն միջազգային ցուցանիշների` Ադրբեջանը դրանց շարքին չի պատկանում: Ժառանգաբար փոխանցվող նախագահությունը և լիազորված կառավարությունը փոխարինել են  շարունակականությանը,  հաշվետվողականությանը և անկողմնակալ կառավարմանը, որ ապահովում են հաստատությունները: Նավթից ստացվող եկամուտով են պայմանավորված տնտեսական աճի մեծ թվերը, սակայն Ադրբեջանի քիմիական, ալիումինի և մետալուրգիական արդյունաբերություններում առկա իրական պատկերը ցույց է տալիս, որ տնտեսական հաստատությունները բոլորովին էլ կայուն չեն: Սա կրիտիկական խնդիր կդառնա մեկ տասնամյակ անց նավթային եկամուտների նվազելուն զուգընթաց: Իսկ մինչև այդ նավթային հարստությունն է ֆինանսավորելու նախագահի անձնական հաստատությունը, բայց ոչ հասարակական հաստատությունները, որոնք անհրաժեշտ են կենսունակ  պետության համար, հատկապես` ճգնաժամի պայմաններում: 

Եթե տնտեսական ճգնաժամը և նրանից անբաժան` քաղաքական ճգնաժամը մեզ չտանեն դեպի քաղաքական ուղղվածության և սոցիալական ու տնտեսական պատասխանատվության այս հիմնարար խնդիների շուրջ իրական ու հանրային քննարկում, մենք կշարունակենք շեղվել  դեպի կայունություն, զարգացում և ժողովրդավարություն տանող արդեն իսկ դժվարին ուղուց, անկախ այն բանից, թե ինչ կասի կամ կանի Մ20-ը, կամ ինչ չափով օժանդակություն կառաջարկեն մեր բարեկամները: